Патент Монголын дараагийн баялаг болж чадах уу?

Дэлхийн том компаниудын эзэмшдэг олон мянган патентын тухай уншихдаа надад нэг асуулт төрсөн. Байгалийн баялагт тулгуурласан Монголын компаниуд ирээдүйд юуг өөрсдийн жинхэнэ өмч, өрсөлдөх давуу тал болгох вэ?

Манай уул уурхайн бизнесийн үндэс нь нүүрс, зэс, алт, жонш зэрэг ашигт малтмалын орд. Орд нь байгалийн жамаар бий болсон учраас хэн нэгэн компани бүтээсэн өмч биш. Түүнийг ашиглах эрхийг төрийн хууль, лиценз, гэрээгээр зохицуулна. Нөөцийн хэмжээ, агуулга, олборлох нөхцөл нь тухайн бизнес хэр удаан, ямар ашигтай ажиллахыг ихээхэн тодорхойлдог.

Харин шинэ арга, төхөөрөмж, программ, үйлдвэрлэлийн шийдлийг хүн өөрөө бүтээнэ. Тэр мэдлэгийг зөв хамгаалж, бүтээгдэхүүн болговол нэг уурхайгаар хязгаарлахгүй олон орон, олон салбарт ашиглаж болно.

Орд газраас баялаг олборлоно. Харин туршлагаас технологи бүтээнэ. Эхнийх нь дуусдаг, хоёр дахь нь зөв хөгжүүлбэл улам өсдөг.

Патент гэж яг юу вэ?

Патент бол шинэ бүтээлийг тодорхой хугацаанд хууль ёсоор хамгаалах онцгой эрх. Патент эзэмшигчийн зөвшөөрөлгүйгээр бусад этгээд тухайн шинэ бүтээлийг үйлдвэрлэх, ашиглах, худалдах, импортлохыг тодорхой нутаг дэвсгэрт хязгаарлаж болно.

Гэхдээ патент дэлхий даяар автоматаар үйлчилдэг нэг гэрчилгээ биш. Тухайн улс, бүс нутагт хүсэлт гаргаж, шалгуулж, эрхээ авна. Ихэнх шинэ бүтээлийн патент хүсэлт гаргасан өдрөөс ерөнхийдөө хорин жил хүчинтэй байдаг.

Патентын тогтолцооны цаана нэгэн солилцоо бий. Зохион бүтээгч шинэ мэдлэгээ нийтэд ойлгомжтой хэмжээнд дэлгэнэ. Үүний хариуд хууль түүнд тодорхой хугацааны хамгаалалт өгнө. Хугацаа дуусмагц тэр мэдлэгийг бусад хүн чөлөөтэй ашиглах боломжтой болно.

Иймээс патент бол зүгээр нэг өргөмжлөл биш. Шинэ мэдлэгийг нууц хэвээр хадгалах уу, патентаар хамгаалах уу, эсвэл нээлттэй түгээх үү гэдгийг бизнесийн зорилготойгоо уялдуулан сонгох стратегийн хэрэгсэл юм.

Патентын тоо дангаараа үнэ цэнийг хэлэхгүй

2024 онд дэлхий даяар 3.7 сая патентын хүсэлт гарч, хүчин төгөлдөр патентын тоо 19.7 саяд хүрснийг Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага мэдээлсэн. Харин 2025 онд олон улсын PCT хүсэлтээр Huawei 7,523, Samsung Electronics 4,698 хүсэлттэйгээр тэргүүлжээ.

Эдгээр тоо дэлхий даяар мэдлэг, технологийн төлөө ямар өргөн өрсөлдөөн явагдаж байгааг харуулна. Гэхдээ олон патенттай компани заавал хамгийн бүтээлч, хамгийн ашигтай гэсэн үг биш.

Нэг патент бүхэл бүтэн зах зээлийг өөрчилж болно. Мянган патент ашиглагдалгүй үлдэж ч болно. Патентын жинхэнэ үнэ цэн нь бүтээгдэхүүнд шингэсэн эсэх, хэрэглэгчийн асуудлыг шийдсэн эсэх, лицензийн орлого авчирсан эсэх, өрсөлдөгчөөс хамгаалсан эсэхээр хэмжигдэнэ.

Зорилго нь патентын тоог өсгөх бус, Монголд төрсөн мэдлэгийг бодит үнэ цэн болгох юм.

Байгалийн баялаг, оюуны баялаг хоёрын ялгаа

Ашигт малтмалын нөөц хязгаартай. Нэг тонн хүдэр олборлосны дараа ордод буцаад бий болохгүй. Үнэ нь дэлхийн зах зээл, тээвэр, агуулга, олборлох өртгөөс хамаарна.

Мэдлэг бол өөр. Нэг уурхайн ус ашиглалтыг сайжруулсан шийдлийг дараагийн уурхайд дахин хэрэглэж болно. Аюулгүй ажиллагааны хяналтын систем, хүдэр ангилах арга, тоног төхөөрөмжийн шинэ эд анги, эрчим хүч хэмнэх удирдлага, геотехникийн эрсдэлийг урьдчилан тооцох загвар зэргийг олон удаа ашиглаж, сайжруулж, экспортолж болно.

Гэхдээ мэдлэг өөрөө аяндаа бизнес болохгүй. Туршилт, нотолгоо, инженерийн загвар, патентын зөвлөгөө, хөрөнгө, үйлдвэрлэл, борлуулалт хэрэгтэй. Патент бол энэ бүхний нэг хэсэг болохоос эцсийн үр дүн нь биш.

Монголын өнөөгийн дүр зураг юу хэлж байна вэ?

Дэлхийн инновацийн индексийн 2025 оны мэдээллээр Монгол Улс 140 орноос 78 дугаарт эрэмбэлэгдсэн. 2023 онд Монгол гаралтай 75 патентын хүсэлт гарсан байна. Харин олон улсын PCT патент, олон улсад зэрэг хамгаалагдсан патентын бүлэг, өндөр технологийн үйлдвэрлэл, мэдлэгийн гадагш түгээлт, экспортын бүтэц зэрэг үзүүлэлтээр сул хэвээр байна.

Энэ нь Монголд санаа, авьяас байхгүй гэсэн үг биш. Харин шинэ санааг олж илрүүлэхээс эхлээд турших, өмчлөх эрхийг нь тодорхойлох, хамгаалах, санхүүжүүлэх, зах зээлд гаргах хүртэлх гинжин холбоо сул байгааг илтгэнэ.

Бид барааны тэмдэг, үйлдвэрлэлийн загвар, ашигтай загвар зэрэг зарим үзүүлэлтээр харьцангуй сайн байр эзэлдэг. Дараагийн алхам нь тэдгээрийг өндөр үнэ цэнтэй бүтээгдэхүүн, технологи, экспортын орлоготой холбох явдал.

Уул уурхай хоёр төрлийн баялаг гаргах ёстой

Уурхайн эхний бүтээгдэхүүн нь ашигт малтмал. Харин хоёр дахь бүтээгдэхүүн нь тэр уурхайг төлөвлөж, барьж, аюулгүй, бүтээмжтэй ажиллуулах явцад хуримтлагдсан мэдлэг байх ёстой.

Монголын уурхайнууд эрс тэс уур амьсгал, алслагдсан байршил, усны хомсдол, нарийн төвөгтэй геологи, урт тээвэр, чадварын хязгаарлагдмал нөөцтэй орчинд ажилладаг. Эдгээр нөхцөл зөвхөн хүндрэл биш. Дэлхийн бусад уурхайд ч хэрэг болох шийдэл төрүүлэх бодит туршилтын талбар.

Жишээлбэл, усны хэрэглээг бууруулах технологи, хүйтэн нөхцөлд найдвартай ажиллах тоног төхөөрөмж, уурхайн төлөвлөлтийг бодит цагийн мэдээлэлтэй холбох систем, засварын хэрэгцээг урьдчилан тооцох арга, аюултай бүсийн хяналт, хүдэр ангилах шийдэл, эрчим хүчний ухаалаг удирдлага, хиймэл оюунд суурилсан инженерийн туслах зэрэг нь Монголд хөгжих боломжтой чиглэлүүд.

Эдгээрийн заримыг патентаар хамгаална. Заримыг программын зохиогчийн эрх, үйлдвэрлэлийн нууц, өгөгдөл, брэнд, гэрээний мэдлэгээр хамгаалах нь зөв байж болно. Гол нь бодит ажлаас төрсөн мэдлэгийг байгууллагын дотор тарамдсан туршлага хэвээр алдахгүй, өмчлөлийн тодорхой хэлбэртэй болгох юм.

Ажлын талбараас патент хүртэлх зам

Патентын ажил лаборатори эсвэл хуульчийн өрөөнөөс эхлэх албагүй. Инженер, оператор, засварчин өдөр бүр давтагддаг нэг асуудлыг өөр аргаар шийдсэн мөчөөс эхэлж болно.

Эхлээд асуудал нь олон газарт давтагддаг, шийдэхэд үнэ цэнтэй эсэхийг тогтооно. Дараа нь өмнө нь ижил шийдэл патентлагдсан эсэхийг хайж, үнэхээр шинэ хэсгийг нь ялгана. Загвар гаргаж, бодит орчинд туршиж, үр дүнгээ баримтжуулна. Тэгээд патентлах, нууцлах, нээлттэй түгээх гурван сонголтын аль нь зөвийг шийднэ.

Патент авсны дараа ажил дөнгөж эхэлнэ. Үйлдвэрлэх, лицензээр ашиглуулах, хамтрагч олох, шинэ компанид шилжүүлэх, олон улсын зах зээлд хамгаалах төлөвлөгөө хэрэгтэй. Зах зээлгүй патент бол шүүгээнд хадгалсан зураг төдий үлдэнэ.

Бидэнд ямар тогтолцоо хэрэгтэй вэ?

Компанид ажилтны гаргасан шинэ санааг хүлээн авч, хурдан үнэлж, турших тодорхой зам хэрэгтэй. Хэн санааг эзэмших, зохион бүтээгч ямар урамшуулал авах, гадаад түнштэй хамтарсан бүтээлийн эрхийг хэрхэн хуваахыг урьдчилан ойлгомжтой болгох ёстой.

Их сургууль, судалгааны байгууллагад зөвхөн өгүүлэл хэвлүүлэхээс гадна үйлдвэрлэлийн бодит асуудалтай ажиллах, патентын хайлт хийх, загвар турших, технологи шилжүүлэх чадавх хэрэгтэй.

Төрийн үүрэг нь патентын тоо нэхэх бус, шударга эрх зүй, мэргэжлийн шалгалт, олон улсын хамгаалалтад хүрэх дэмжлэг, судалгаа хөгжүүлэлтийн урамшуулал, компани их сургуулийн хамтын ажиллагааг бүрдүүлэхэд оршино.

Хөрөнгө оруулагчид ч зөвхөн барилга, тоног төхөөрөмжид бус, туршилт, патент, инженерийн баг, зах зээлд нэвтрэх хугацаанд хөрөнгө оруулж сурах хэрэгтэй.

Юунаас болгоомжлох вэ?

Патентыг өөрийг нь зорилго болговол тооны хойноос хөөцөлдөж эхэлнэ. Шинэ биш санааг патент болгох гэж оролдох, ашиглагдахгүй хүсэлт олноор гаргах, ажилтны санааг урамшуулалгүйгээр байгууллагын нэр дээр бүртгэх нь инновацийн соёлыг сулруулна.

Нөгөө талаар бүх мэдлэгийг патентлах нь зөв биш. Патентын хүсэлт шинэ бүтээлийн мөн чанарыг нийтэд дэлгэдэг. Өрсөлдөгч хууль хэрэгжүүлэхэд хэцүү оронд байгаа, эсвэл арга нь удаан хугацаанд нууц хэвээр үлдэх боломжтой бол үйлдвэрлэлийн нууц илүү зөв сонголт байж болно.

Хамгийн том эндүүрэл нь патент авмагц бизнес бэлэн болсон гэж бодох. Хэрэглэгч, үйлдвэрлэл, чанар, өртөг, борлуулалт, үйлчилгээ, итгэлцэлгүй бол сайн патент ч үнэ цэн бүтээхгүй.

Орд дууссан ч үлдэх баялаг

Монгол Улс уул уурхайгаас татвар, ажлын байр, дэд бүтэц, экспортын орлогоос илүүг авах боломжтой. Уурхай бүр инженерийн мэдлэг, шинэ компани, экспортлох технологи, олон улсад хамгаалагдсан оюуны өмч төрүүлдэг газар болж чадна.

Энэ өөрчлөлт нэг өдрийн дотор гарахгүй. Гэхдээ бодит асуудлаа анзаарч, шийдлээ баримтжуулж, туршиж, хамгаалж, зах зээлд хүргэх ажлыг өнөөдрөөс эхлүүлж болно.

Монголын ирээдүйн баялаг зөвхөн газар доор байхгүй. Бидний сурч мэдсэн зүйлээ дэлхийд хэрэгтэй шийдэл болгож чаддаг ухаан, тогтолцоо, компанид бас оршино.

Эх сурвалж ба тайлбарын тухай

Энэ тэмдэглэлд ашигласан патентын тодорхойлолт, хугацаа, нутаг дэвсгэрийн зарчим, дэлхийн патентын тоо, 2025 оны PCT хүсэлт болон Монголын инновацийн үзүүлэлтүүдийг Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллагын албан ёсны мэдээллээс нягтлав. Монголын уул уурхай, технологи, оюуны өмчийн боломжтой холбосон хэсэг нь миний өөрийн эргэцүүлэл юм.

Үндсэн эх сурвалжууд: WIPO Patents FAQ, IP Facts and Figures, World Intellectual Property Indicators 2025, Global Innovation Index 2025 Mongolia Profile.