NPV уул уурхайн шийдвэрүүдийг хэрхэн нэг утгад холбодог вэ?

Уул уурхайд геологи, олборлолт, боловсруулалт, дэд бүтэц, ус, эрчим хүч, байгаль орчин, санхүүгийн олон шийдвэр хоорондоо холбогддог. Нэг хэсэгт сайн харагдсан сонголт нийт системийн хувьд хамгийн үнэ цэнтэй байх албагүй.

Жишээлбэл, өндөр агуулгатай хүдрийг түрүүлж олборлох нь орлогыг наашлуулж болно. Гэхдээ түүнд хүрэхийн тулд их хэмжээний хөрс хуулалт, нэмэлт бүтээн байгуулалт эсвэл геотехникийн өндөр эрсдэл үүсвэл нийт үнэ цэн буурч болно. Үйлдвэрийн хүчин чадлыг нэмэх нь металл гарцыг өсгөж болох ч их хөрөнгө оруулалт хэт эрт гарвал төслийн өгөөжийг сулруулж болно.

NPV эдгээрийг төгс шийдэж өгдөг ид шидийн тоо биш. Харин өөр өөр мэргэжлийн сонголтыг нэг асуултад холбодог:

Өнөөдрийн энэ шийдвэр уурхайн нийт хугацаанд хэр хэмжээний үнэ цэнийг, хэзээ, ямар эрсдэлтэйгээр бий болгох вэ?

Яагаад ирээдүйн нэг доллар өнөөдрийн нэг доллартай тэнцүү биш вэ?

Өнөөдөр байгаа мөнгийг хөрөнгө оруулж өгөөж хүртэж болно. Харин ирээдүйд орж ирэх мөнгө хүлээлтийн хугацаа, инфляц, тодорхой бус байдал, өөр боломжид хөрөнгө оруулах алдагдсан өгөөжийг агуулна. Тиймээс ижил хэмжээний мөнгө байсан ч эрт орж ирэх мөнгөн урсгал илүү үнэ цэнтэй.

NPV ирээдүйн орлого, зардал бүрийг хөнгөлөлтийн хувь ашиглан өнөөгийн үнэ цэнд шилжүүлээд нийлбэрийг нь олно.

NPV = Σ CFₜ / (1 + k)ᵗ

Энд CFₜ нь тухайн хугацааны чөлөөт мөнгөн урсгал, t нь хугацаа, k нь хөнгөлөлтийн хувь. Төслийн эхэнд гарах хөрөнгө оруулалт ихэвчлэн сөрөг мөнгөн урсгал байна. Дараагийн жилүүдэд бий болох орлогоос үйл ажиллагааны зардал, татвар, роялти, нэмэлт хөрөнгө оруулалтыг хасаж чөлөөт мөнгөн урсгалыг тооцно.

Орлого бий болгох төслийн NPV тэгээс их бол сонгосон хөнгөлөлтийн хувиас давсан үнэ цэн бүтээх боломжтойг харуулна. NPV тэгээс бага бол тухайн таамаглалын хүрээнд хөрөнгийн шаардлагатай өгөөжийг нөхөж чадахгүй байна гэсэн үг.

Ашигтай мэт боловч үнэ цэн устгаж болох төсөл

Энэ тэмдэглэлийн суурь болсон NPV 101 материалд шинэ уурхайн энгийн жишээ бий. Төсөл эхэндээ 200 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаардана. Дараагийн найман жилийн хөнгөлөөгүй чөлөөт мөнгөн урсгалын нийлбэр 241.4 сая ам.доллар.

Зөвхөн орж, гарсан мөнгийг нэмбэл төсөл 41.4 сая ам.долларын ашигтай мэт харагдана. Харин ирээдүйн мөнгөн урсгалыг жилийн 8 хувийн хөнгөлөлтийн хувиар өнөөгийн үнэ цэнд шилжүүлэхэд NPV нь сөрөг 28.46 сая ам.доллар болно.

Төсөл мөнгө буцаан олж байгаа ч хангалттай хурдан, хангалттай их өгөөж бүтээхгүй байна. Энэ ялгаа уурхайн шийдвэрт хугацаа яагаад хэмжээтэй адил чухал болохыг харуулдаг.

Үнэ цэн гэдэг зөвхөн хэдийг олох тухай биш. Хэзээ олж, түүнд хүрэхийн тулд хэзээ хэдийг зарцуулах тухай юм.

Уурхайн техникийн шийдвэр бүр мөнгөн урсгалыг өөрчилдөг

NPV-г зөвхөн санхүүгийн багийн тооцоо гэж үзвэл уул уурхайн хамгийн чухал холбоосуудын нэг алдагдана. Мөнгөн урсгалын ард инженер, геологич, металлургич, төслийн болон үйл ажиллагааны багийн өдөр тутмын таамаг, шийдвэр байдаг.

Геологи ба нөөц. Агуулга, тонн хэмжээ, ашигт эрдсийн тархалт, геологийн итгэлцэл нь борлуулах металл болон эрсдэлийн суурь болно. Нөөцийн загвар дахь бага өөрчлөлт уурхайн төлөвлөгөө, үйлдвэрийн гүйцэтгэл, орлогын хугацааг бүхэлд нь өөрчилж болно.

Олборлолтын дараалал. Аль хэсгийг түрүүлж нээх, хөрс хуулалтыг хэзээ хийх, далд уурхайн бүтээн байгуулалт болон олборлолтыг хэрхэн үе шаттай явуулах нь хөрөнгө оруулалт, агуулга, тонн хэмжээг он цагийн дагуу шилжүүлнэ. Ижил нөөцийг өөр дарааллаар олборлоход NPV өөр гарч болно.

Боловсруулалт ба металл авалт. Нэвтрүүлэх хүчин чадал, хатуулаг, авалт, баяжмалын чанар, торгуульт хольц нь орлого болон зардалд шууд нөлөөлнө. Илүү их хүдэр боловсруулах нь заавал илүү их үнэ цэн гэсэн үг биш. Саад болсон хүчин зүйлээс шалтгаалан зөв төрлийн хүдрийг зөв үед боловсруулах нь чухал.

Хөрөнгө оруулалтын хугацаа. Шинэ бутлуур, флотацийн шугам, цахилгаан, ус эсвэл хаягдлын байгууламжийн хөрөнгийг хэдэн жилээр нааш, цааш шилжүүлэхэд NPV мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөнө. Хөрөнгө оруулалтыг хойшлуулах нь өнөөгийн дарамтыг бууруулж болох ч үйлдвэрлэл, орлогыг мөн хойшлуулж болно.

Үйл ажиллагааны тогтвортой байдал. Төлөвлөгөөний өндөр үзүүлэлтээс илүү түүнийг бодитоор, давтагдахуйц биелүүлэх чадвар үнэ цэнтэй. Тоног төхөөрөмжийн бэлэн байдал, төлөвлөгөөний мөрдөлт, хүдрийн холилт, гинжин хамаарал, засвар үйлчилгээний чанар мөнгөн урсгалын цаг хугацаа болон найдвартай байдлыг тогтооно.

NPV яагаад бүх системийг нэг хэлээр ярилцуулдаг вэ?

Техникийн багууд өөр өөр үзүүлэлтээр амжилтаа хэмждэг. Уурхай тонн, үйлдвэр нэвтрүүлэх хүчин чадал ба авалт, засвар бэлэн байдал, төсөл хугацаа ба төсөв, санхүү зардал ба мөнгөн урсгалыг харна. Эдгээрийн аль нь ч дангаараа нийт үнэ цэнийг бүрэн илэрхийлэхгүй.

NPV нь нэг үзүүлэлтийг нөгөөгөөр сохроор солихоос хамгаалдаг. Илүү тонн олборлосон ч үнэ цэнтэй металл нэмэгдээгүй бол яах вэ? Авалт өссөн ч нэмэлт эрчим хүч, урвалж, хөрөнгө оруулалт өгөөжөөсөө их байвал яах вэ? Төслийг төсөвт нь дуусгасан ч орлого зах зээлийн боломж өнгөрсний дараа ирвэл яах вэ?

Ийм асуултыг уурхайн бүх хугацааны мөнгөн урсгалтай холбох үед орон нутгийн оновчлол нийт системийн оновчлол болж эхэлнэ.

Хөнгөлөлтийн хувь бол зүгээр сонгосон тоо биш

Хөнгөлөлтийн хувь нь хөрөнгө нийлүүлэгчдийн шаардах өгөөж болон хөрөнгийн өртгийг илэрхийлнэ. Компаниуд үүнийг өрийн татварын дараах өртөг болон хувь нийлүүлэгчдийн шаардах өгөөжийг капиталын бүтцэд эзлэх жингээр нэгтгэсэн хөрөнгийн жигнэсэн дундаж өртөг буюу WACC-д тулгуурлан тогтоож болно. Улс орон, төсөл, зах зээлийн нэмэлт эрсдэлийг мөн авч үздэг.

Хөнгөлөлтийн хувь өсөх тусам алс ирээдүйн мөнгөн урсгалын өнөөгийн үнэ цэн буурна. Иймээс олон жилийн бүтээн байгуулалттай, орлого нь хожуу эхлэх уурхай хугацаа алдах болон эрсдэлийн өөрчлөлтөд онцгой мэдрэмтгий.

Гэхдээ эрсдэл бүрийг зүгээр л өндөр хөнгөлөлтийн хувьд шингээх нь хангалтгүй. Геологийн тодорхой бус байдал, бүтээн байгуулалтын хоцролт, хүчин чадлын өсөлт, металлын үнэ, зардлын хэтрэлт зэрэг эрсдэлийг мөнгөн урсгалын хувилбар, магадлал, мэдрэмжийн шинжилгээнд ил тод тусгах хэрэгтэй.

Нэг NPV бус, боломжит үр дүнгийн хүрээг харах нь

NPV-ийн загвар маш нарийн байсан ч ирээдүйг яг таг хэлэхгүй. Тэр зөвхөн оруулсан таамаглалыг нэгтгэн харуулна. Металлын үнэ, валютын ханш, агуулга, авалт, үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөрөнгө болон үйл ажиллагааны зардал, татвар, төслийн хугацаа бүгд тодорхой бус.

Тиймээс нэг суурь NPV-г шийдвэр мэт танилцуулахын оронд дараах асуултыг шалгах хэрэгтэй:

Мэдрэмжийн шинжилгээ: нэг гол таамаг өөрчлөгдөхөд NPV хэрхэн хөдөлж байна вэ?

Хувилбарын шинжилгээ: үнэ буурах, бүтээн байгуулалт хоцрох, хүчин чадал удаан өсөх зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлт зэрэг тохиолдвол юу болох вэ?

Үнэ цэнийн гол хөшүүрэг: баг ямар таамаг, техникийн шийдвэрт хамгийн их анхаарах ёстой вэ?

Шийдвэрийн уян хатан байдал: үе шатлах, түр азнах, өргөтгөх эсвэл чиглэлээ өөрчлөх боломж ямар үнэ цэнтэй вэ?

Ингэж харвал NPV хариулт бус, шийдвэрийн чанарыг сайжруулах асуултын тогтолцоо болно.

NPV чухал боловч дангаараа хангалтгүй

NPV бүх үнэ цэнийг мөнгөөр бүрэн хэмжиж чадахгүй. Хүний амь нас, аюулгүй ажиллагаа, хууль тогтоомжийн шаардлага, байгаль орчны хүлээх үүрэг, соёлын өв, олон нийтийн итгэлцлийг зөвхөн эерэг эсвэл сөрөг NPV-ээр шийдэх ёсгүй.

Зарим хөрөнгө оруулалт шууд орлого нэмэхгүй ч уурхайг аюулгүй, хуульд нийцсэн, найдвартай ажиллуулахад зайлшгүй хэрэгтэй. Тэдгээрийн хувьд NPV нь хийх эсэхийг шийдэхээс илүү шаардлагыг хангах боломжит хувилбаруудаас аль нь хамгийн сайн нийт үнэ цэнтэйг харьцуулахад тусална.

Мөн хамгийн өндөр NPV бүхий хувилбар стратегийн хувьд заавал хамгийн зөв биш. Технологийн чадавх, ирээдүйн өсөлтийн сонголт, нийлүүлэлтийн найдвартай байдал, улс орон болон орон нутгийн урт хугацааны үр өгөөж зэрэг зүйлсийг тусад нь шүүн тунгаах хэрэгтэй.

NPV бол шийдвэрийг орлох тоо биш. Шийдвэрийн эдийн засгийн үр дагаврыг ил тод болгодог хэмжүүр юм.

Илүү сайн уурхайн шийдвэрийн зүг

Уул уурхайн үнэ цэн олон жилийн төлөвлөгөөнд нэг удаа тооцоод дуусдаггүй. Геологийн мэдээлэл шинэчлэгдэх, бодит гүйцэтгэл зөрөх, тоног төхөөрөмжийн нөхцөл өөрчлөгдөх, зах зээл хөдөлгөх бүрд үнэ цэнийн зураглал мөн өөрчлөгдөнө.

Ирээдүйн илүү сайн шийдвэрийн тогтолцоо нь уурхайн 3D/4D загвар, олборлолт, боловсруулалт, эрчим хүч, ус, зардал, нүүрстөрөгч, эрсдэлийн мэдээллийг санхүүгийн үр дүнтэй холбоно. Инженер нэг хувилбарыг өөрчлөхөд тонн эсвэл агуулга төдийгүй NPV, металл авалт, зардал, ялгаруулалт, эрсдэл хэрхэн өөрчлөгдөхийг хамтад нь харах боломжтой болно.

Гэхдээ хиймэл оюун эсвэл нарийн загвар сайн шүүлтийг орлохгүй. Харин таамгийг ил болгож, хувилбарыг хурдан шалгаж, мэргэжлүүдийн хооронд илүү чанартай яриа өрнүүлэх ёстой.

NPV-г зөв ойлгосон инженер зөвхөн техникийн үзүүлэлтийг сайжруулахгүй. Тэр техникийн сонголт уурхайн нийт үнэ цэнд хаана, хэзээ, ямар замаар нөлөөлж байгааг харж эхэлнэ.

Уул уурхайн сайн төлөвлөгөө хамгийн их хүдэр олборлосон төлөвлөгөө биш. Эрсдэл, үүрэг хариуцлагаа зөв удирдан, зөв үнэ цэнийг зөв цагт бүтээсэн төлөвлөгөө юм.

Эх сурвалж ба тайлбарын тухай

Энэхүү тэмдэглэлийн NPV, мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэн, хөнгөлөлтийн хувь, WACC болон жишээ төслийн тооцоог Перри Коллиерийн “Net Present Value - a dissection” буюу NPV 101 материалаас ашиглав. Уул уурхайн техникийн шийдвэр, нэгдсэн төлөвлөлт, эрсдэл болон ирээдүйн шийдвэрийн тогтолцоотой холбосон тайлбар нь миний өөрийн дүгнэлт юм.