Чингис хаанаас бид юу сурах ёстой вэ?

Чингис хааныг ихэвчлэн байгуулсан эзэнт гүрнийх нь цар хүрээгээр төсөөлдөг. Гэвч тархай бутархай, хоорондоо зөрчилтэй олон бүлэг хүмүүс хэрхэн нэгэн зорилгын төлөө хамтран ажиллах чадвартай болсныг зөвхөн газар нутгийн хэмжээгээр тайлбарлаж чадахгүй.

Монголын нууц товчоо ганц хүчирхэг хүний тухай өгүүлэхээс илүүтэй харилцаанд анхаардаг. Ах дүүс, анд нөхөд, зөвлөхүүд, элч нар, өрсөлдөгчид, урвагчид, жирийн хүмүүсийн сонголт нийт үйл хэргийг хэрхэн өөрчилснийг харуулна. Зориг чухал байв. Гэхдээ үнэнч байдал мөн чухал. Арга ухаан чухал байв. Гэхдээ сонсох чадвар мөн чухал. Эрх мэдэл чухал байв. Гэхдээ эсрэг талын хүнээс ч эрхэм чанарыг олж харах чадвар мөн чухал байжээ.

Монголын нууц товчоо бол түүхэн сурвалжийн зэрэгцээ улс төрийн туульс юм. Түүнд гардаг бүх үгийг яг тэр мөчид хэлсэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Мөн тухайн үеийн хүчирхийлэл, байлдан дагууллыг орчин үеийн манлайлалд шууд хэрэглэх ёсгүй. Харин дотор нь буй хүний асуудлууд өнөөдөр ч танил хэвээр. Хүмүүс хэрхэн эв нэгдэлтэй үлдэх вэ? Удирдагч хэнд итгэх вэ? Санал зөрөлдөөнийг хэрхэн шийдэх вэ? Амлалт юунаас итгэл төрүүлдэг вэ? Цөөн хүн хэрхэн их үйл хэргийг бүтээдэг вэ?

Түүний хүч бусдын дээр ганцаараа гарахад бус, олон өөр хүнийг нэгэн зорилгын төлөө бат зогсоож чадсанд оршиж байв.

Эв нэгдэл бол хүчний эх

Монголын нууц товчооны хамгийн тод дүрслэлийн нэг нь салсан ах дүүсийг хялбархан хугарч болох ганц сумтай зүйрлэдэг. Харин багцалсан сум бэх болж, амархан дийлэгдэхгүй.

Та нар ганц ганцаар салбал нэжээд сум мэт хүнд хялбархан дийлэгдэнэ. Та нар эв эеэ нэгтгэвэл тэр багласан таван сум мэт бэх болж хэнд ч хялбар дийлэгдэхгүй болно.

Энэ нь хүн бүр ижил бодолтой байх ёстой гэсэн үг биш. Багц сумны хүч нь тусдаа хэсгүүд нэг чиглэлд орж, бат холбогдсонд байдаг. Хүмүүсийн эв нэгдэл мөн нийтлэг зорилго, тодорхой үүрэг, хүнд үед бусад нь орхихгүй гэсэн итгэл дээр тогтдог.

Энэ бол өнөөгийн Монголын гол сорилтуудын нэг. Уялдаагүй чадвар тус тусын амжилт л төрүүлнэ. Нийтлэг зорилгогүй баялаг хуваарилалтын маргаан дагуулна. Иргэд, байгууллага, компаниуд үзэл бодлоороо зөрсөн ч өөрсдөөсөө том эрх ашгийн төлөө хамтран ажиллаж чадвал үндэсний хүч нэмэгдэнэ.

Үнэнч чанар хүнд үед танигддаг

Монголын нууц товчоо үнэнч байх нь өөрт нь хохиролтой болсон үед ч эзнээ, нөхрөө орхиогүй хүнийг хүндэтгэдэг. Өгөдэйг амьд ч байсан, үхсэн ч байсан орхихгүй гэж үлдсэн итгэлт нөхдийн тухай өгүүлнэ. Мөн өөрийн ханы амийг аврахын төлөө тэмцсэн эсрэг талын эрийг буруушаах бус, нөхөрлөж болох хүн хэмээн үнэлдэг.

Энэ нь сохроор дуулгавартай байх тухай ойлголтоос илүү гүн. Үнэнч байдал гэдэг эрх мэдэлтэй хүнд таалагдах бус, хувийн ашиг өөр зүг рүү хөтөлсөн ч хүн, үүрэг, зарчимдаа тогтвортой байхыг хэлнэ.

Харин өөрийн эзнээ орхиж, шинэ эрх мэдэлд таалагдахаар ирсэн хүнд болгоомжтой ханддаг. Өнөөдрийн түр ашигт зориулан урвалтыг шагнасан удирдагч маргааш өөрийнхөө эсрэг урвах нөхцөлийг бий болгож байж мэднэ.

Итгэлийг ашиг харж тал сольдог хүнд бус, хүнд үед ч зангаа хувиргадаггүй хүнд өгөх хэрэгтэй.

Гарал бус, хүний чанарыг таних

Нууц товчооны олон хэсэгт хүнийг угсаа гарал, өмнөх тал харьяаллаар нь бус, үйлдлээр нь үнэлдэг. Эсрэг талын эзнээ үнэнчээр хамгаалсан хүн нөхөрлөж болох хүн байж чадна. Үнэн үгтэй, шударга хүн их үйл хэргийг хариуцах эрхтэй.

Ийм чадвар нийгэмд ашиглаж болох авьяас, манлайллын хүрээг тэлдэг. Албан тушаал зөвхөн төрөл садан, дассан хүрээ, магтаалаас хамаарвал чадвартай хүн гадна үлдэж, сул хүн дотор хамгаалагдана. Чадварыг эрхэмлэхийн эхлэл нь санаанд оромгүй газраас ирсэн хүнийг ч бодит үйлдлээр нь харах явдал юм.

Өнөө цагт чадварт тулгуурласан тогтолцоо шударга дүрэм, бодит нотолгоо, тэгш боломжийг шаарддаг. Гэхдээ гол санаа нь хэвээр. Ойр дотны хүнийг заавал чадвартай, өөр үзэлтэй хүнийг заавал урвагч гэж андуурч болохгүй.

Сайн удирдагч өөрийг нь болиулж чадах хүнтэй байх ёстой

Чингис хаан зөв явдлыг нь дэмжиж, буруу явдлыг нь буцаан зогсоож байсан итгэлт нөхдөө өндөр үнэлсэн байдаг. Энэ бол Нууц товчооны хамгийн чухал манлайллын сургамжийн нэг.

Боорчи, Мухулай хоёр зөв явдлыг минь зөвшөөрөн тэтгэж, буруу явдлыг минь буцаан зогсоож энэ их сууринд хүргэв.

Эрх мэдлийг тойруулан зөвшөөрөл цуглуулах амархан. Харин үнэнийг ойр байлгах хэцүү. Удирдагчид ойр хүн бүр түүнд таалагдахаас хамааралтай бол муу мэдээ оройтож, сул санаа сорилтгүй үлдэж, өөртөө итгэх итгэл бодит байдлаас тасарна.

Мэргэн зөвлөгөөнд хоёр талын зориг хэрэгтэй. Зөвлөх үнэнээ хэлэх ёстой. Удирдагч үнэнийг сонсож болох аюулгүй орчин бүрдүүлэх ёстой. Иймээс итгэлт нөхрийн үнэ цэн зөвхөн хэдэн удаа дэмжсэнээр бус, удирдагчийн олж хараагүй эрсдэлээс нийт үйл хэргийг хамгаалж чадсан эсэхээр хэмжигдэнэ.

Хов живийг шууд ярилцаж таслах

Монголын нууц товчоонд хов живээс болж эв эе алдагдахаас хэрхэн сэргийлэх тухай сургамж бий. Ойр хүмүүсийн хооронд хорт үг орвол сэжиглэн холдох бус, нүүр тулан ярилцаж, учрыг нь олох хэрэгтэй гэж өгүүлдэг.

Хов жив оруулвал холдож салалгүй, харин хоёр нүүрээр учирч, ам хэлээрээ уулзан ярьж байя. Аливаа учрыг олж байя.

Хүмүүсийн хооронд яриагүй, ойлголцоогүй орон зай үлдэхэд хов жив амархан ургана. Цахим харилцаа энэ зайг улам том болгожээ. Тасархай мэдээлэл үнэнээсээ хурдан тархаж, дуугүй байсныг хүртэл буруугаа хүлээсэн мэт ойлгуулж болно.

Шууд яриа заавал санал нэгдүүлдэггүй. Харин илүү суурь зүйлийг сэргээдэг. Нэг нэгнээ хүнээр нь харах боломж өгч, асуултад хариулж, гуравдагч этгээд харилцааг удирдахаас хамгаална. Энэ дадал багт ч, улс оронд ч хэрэгтэй.

Стратегийн тэвчээр бол зоригийн нэг хэсэг

Нэгэн үйл явдалд гэнэтийн урилга сэжигтэй харагдахад ухаалаг зөвлөгөө яаралгүй хойшлуулж, бэлтгэл ханган, шууд очихгүй байх үнэмшилтэй шалтгаан хэрэглэхийг санал болгодог. Зориг гэдэг аюул болгонд шууд орохыг хэлдэггүй.

Зөв шүүлт шийдэмгий байдал, болгоомжлол хоёрыг нэгтгэнэ. Бусдын сонирхлыг уншиж, зан үйл яагаад гэнэт өөрчлөгдсөнийг ажиглаж, энэ боломж яг одоо яагаад гарч ирснийг асуудаг. Илүү ихийг ойлгох хүртэл сонголтоо хадгалдаг.

Энэ нь судалж байна гэсэн нэрээр айдсаа нуух тухай биш. Ухаалаг хүлээлтэд зорилго, дараагийн алхам байдаг. Бэлтгэх, суралцах, зөв мөчөө сонгохын тулд түр азнана. Харин шийдэж чадахгүй хүн хариуцлагаас зугтахын тулд хүлээдэг.

Хэлсэн үгэндээ эзэн байх

Нууц товчоо өглөө хэлснээ үдэш няцаж, үдэш хэлснээ өглөө буцдаг хүнийг шүүмжилдэг. Нөхцөл бүрд үгээ сольдог удирдагч бусдыг уялдаатай ажиллах боломжгүй болгоно.

Өглөө хэлснээ үдэш няцаж, үдэш хэлснээ өглөө няцаж явбал ичгүүртэй биш үү. Урьд хэлснээ хатуу барьж явбал дээр биш үү.

Тогтвортой байдал бусдад өөрсдийн амлалтаа хийх найдвартай орчин өгдөг. Удирдагчийн үг ямар утгатайг ойлгож байгаа учраас хүмүүс төлөвлөж, эрсдэл үүрч, хамтран ажиллаж чадна.

Энэ нь шийдвэрээ хэзээ ч өөрчилж болохгүй гэсэн үг биш. Шинэ нотолгоо өөрчлөлт шаардаж болно. Гэхдээ шалтгаан нь тодорхой, үр дагавар нь хүлээн зөвшөөрөгдсөн, өөрчлөлт нь үнэнчээр тайлбарлагдсан байх ёстой. Найдвартай байдал зөрүүд зан биш. Нэг хүний үгэнд бусдын гаргасан итгэл, хамаарлыг хүндэтгэх явдал юм.

Өсөж буй зоригийг хамгаалах

Өөр нэг хэсэгт хүнд үйл хэрэгт дөнгөж суралцаж буй залуусыг зэмлэн зоригийг нь мохоохоос сэрэмжлүүлдэг. Ур чадвар хөгжиж амжаагүй байхад өөртөө итгэх итгэл сүйдэж болно.

Өндөр шаардлага, урам зориг хоёр эсрэг зүйл биш. Залуу хүнд үнэн зөв санал, хатуу бэлтгэл, бодит хариуцлага хэрэгтэй. Үүний зэрэгцээ суралцахад туслах алдаа болон зан чанарын доголдлыг ялгаж чаддаг удирдагч хэрэгтэй.

Эхлэгч бүрийг доромжилдог нийгэм эцэст нь чадвартай хүн хэт цөөн байгаад гайхна. Манлайлал гүйцэтгэлийн сахилга батыг төлөвшүүлэхийн зэрэгцээ суралцах зоригийг хамгаалах ёстой.

Олуулаа болох тусам хариуцлагаа зөв хуваарилах хэрэгтэй

Олон хүн хүчтэй, гүн ус аюултай. Энэ товч өгүүлбэр тогтолцооны нэг чухал зарчмыг агуулдаг. Хэмжээ томрох тусам боломж нэмэгдэнэ. Үүний зэрэгцээ удирдах ёстой эрсдэл, уялдаа мөн нэмэгдэнэ.

Чингис хаан ганцаараа бүхнийг хийгээгүй. Нууц товчоо өөр өөр хариуцлага үүрсэн итгэлт нөхөд, жанжин, зөвлөхүүдийг өгүүлдэг. Их үйл хэрэг удирдагчаас зөв хүнийг сонгож, бодит эрх мэдэл өгч, хол зайд ч нэг чиг баримжаа хадгалахыг шаарддаг.

Эрх мэдэл хуваалцана гэдэг зөвхөн ажил тараахын нэр биш. Итгэл, хэрэгтэй мэдээлэл, шийдэх эрх, хүлээх хариуцлагыг хамтад нь өгөхийг хэлнэ. Эдгээрийн аль нэг нь дутвал удирдагч бүхнийг өөр дээрээ овоолж, бусад хүн нь нэр төдий үүрэгтэй үлдэнэ.

Өнөөгийн Монголд өгөх сургамж

Чингис хааны нэрээр бахархах атлаа их үйл хэргийг боломжтой болгосон сахилга батыг үл хэрэгсэх нь түүнийг хүндэтгэх хамгийн сайн хэлбэр биш.

Эв нэгдэл ялгаатай байдлын дундаас нийтлэг зорилго бүтээхийг шаардана. Үнэнч чанар ашигтай нөхцөл солигдсон ч итгэл даахыг шаардана. Чадварыг эрхэмлэх нь танил хүрээнээс гаднах хүнийг олж харахыг шаардана. Мэргэн зөвлөгөө удирдагчаас залруулгыг хүлээн авахыг шаардана. Шууд яриа хов живээр хуваагдахаас татгалзахыг шаардана. Стратегийн тэвчээр зоригийг шүүлттэй хослуулахыг шаардана. Хэлсэн үгэндээ эзэн байх нь итгэлцэх боломжийг бий болгоно. Залуусыг хөгжүүлэх нь боломжийг үндэсний чадавх болгоно.

Эдгээр нь зөвхөн хаадын сургамж биш. Гэр бүл, баг, компани, төрийн байгууллага бүрд хамаарна. Түүхээсээ биширдэг чанаруудаа өдөр тутмын харилцаандаа шингээж байж улс орон хүчирхэг болно.

Гол асуулт нь бид Чингис хааны тухай хэр бахархалтай ярьдагт бус, харин их үйл хэрэгт шаардлагатай эв нэгдэл, шүүлт, үнэнч чанар, хариуцлагыг өөрсдөө хэрэгжүүлж чадаж байна уу гэдэгт оршино.